Türkiye’de pamuk üretimi son yıllarda hızla gerilerken Brezilya, üretimini 10 yılda üçe katlayarak dünyanın en büyük pamuk ihracatçısı oldu. Üretici örgütlenmesi, uzun vadeli stratejiler, kalite odaklı üretim ve düşük maliyet avantajıyla öne çıkan Brezilya’nın başarısı, Türkiye’nin pamuk politikalarındaki eksiklikleri de gözler önüne seriyor.
Türkiye’de pamuk üretimi azaldıkça pamuğu daha çok konuşmaya başladık. Son iki haftada pamukla ilgili birisi uluslararası olmak üzere 3 önemli toplantıya katıldım.
İlki 7 Ekim Dünya Pamuk Günü nedeniyle İzmir Balçova’da Kaya Termal Otel’de yapılan “Topraktan Modaya’ toplantısıydı. İyi Pamuk Uygulamaları Derneği (İPUD), Ulusal Pamuk Konseyi, Tarım ve Orman Bakanlığı ile BCI-Beter Cotton İnitative (Daha İyi Pamuk Girişimi) tarafından düzenlenen etkinlikte pamukta yaşanan sorunlar, çözümler konuşuldu.
Üretici, sanayici, ihracatçı, Tarım Bakanlığı ve sektör temsilcilerinin katıldığı toplantıda Türkiye’de iyi pamuk ilkeleri ile üretilen tüm pamukların BCI standartları ile pazarlanması konusunda anlaşma imzalandı.
Katıldığım ikinci toplantı, Londra merkezli, Uluslararası Pamuk Birliği’nin (ICA) 185 yıllık tarihinde ilk kez İstanbul’da “Pamukta Yeni Dönem” ana temasıyla yaptığı ticaret etkinliği oldu.
Toplantıya, Brezilya, Çin, Amerika Birleşik Devletleri, Bangladeş, Hindistan, Pakistan, Türkiye başta olmak üzere 725’in üzerinde delege katıldı. Dünya pamukçularının buluştuğu toplantı 14-15 Ekim tarihlerinde Hilton İstanbul Bomonti Hotel’de yapıldı. Toplantıdan 1 gün önce ise Brezilya özel iki panel düzenledi. İCA’nın İstanbul toplantısı ile ilgili detaylı yazım 20 Ekim’de yayınlandı. Yazıyı Ekonomi gazetesinde veya www.tarimdunyasi.net internet sayfamda ve sosyal medya hesaplarımdan okuyabilirisiniz.
Pamukla ilgili katıldığım son toplantı ise, Türkiye Mimar ve Mühendis Odaları Birliği (TMMOB) Tekstil Mühendisleri Odası İzmir Şubesi ile Ege İhracatçı Birlikleri’nin düzenlediği “Krizden Katma Değere: Pamuk Üretimi ve Tedarik Zincirindeki Değişim Çalıştayı” oldu. Bu toplantı kapsamında “Pamukta Değişen Dinamikler: Kriz Dönemi için Çözüm Önerileri” başlıklı panelde konuştum.
Brezilya neyi doğru yaptı, Türkiye nerede yanlış yaptı?
Bu üç ayrı toplantıda elbette çok farklı konular konuşuldu. Farklı bakış açıları ile pamuktaki güncel durum ve geleceğe ilişkin tahminler, beklentiler dile getirildi. En dikkat çekici olan konulardan birisi Türkiye, pamuk üretiminden hızla uzaklaşırken, pamuk üretimi dibe vururken, Brezilya’nın pamuk üretiminde ve ihracatında çok hızlı büyümesi oldu. Pamukta adeta Brezilya mucizesinden söz ediliyor.
O zaman akla şu soru geliyor; Türkiye nerede yanlış yaptı? Brezilya, pamuk üretiminde ve ihracatında nasıl başarılı oldu? Neyi doğru yaptı?
Bu sorunun yanıtı için elbette çok kapsamlı bir araştırma yapmak gerekir. Ben sadece şu 3 toplantıda özellikle Uluslararası Pamuk Birliği(ICA) toplantısındaki konuşmalardan ve sunumlardan Brezilya’nın doğrularını, İzmir’de yapılan iki toplantıdan da Türkiye’nin yanlışlarını tespit ederek bu yazıyı yazıyorum.
Türkiye’nin üretim alanı daraldı, üretim 500 bin tonun altına düştü
Türkiye’de uzun yıllardır uygulanan yanlış politikalar sonucunda pamuk üretimi deyim yerindeyse dibe vurdu. 1990’lı yılların sonunda 750 bin hektar alanda üretim yapılırken, 2000 yılında üretim alanı 654 bin hektara, 2005 yılında 546 bin hektara, 2010 yılında 480 bin, 2020 yılında 470 bin hektara ve 2026 yılında da 275 bin hektara geriledi. Amerika Tarım Bakanlığı verilerine göre bu yıl Türkiye’nin pamuk üretimi en iyimser tahminle 495 bin ton olacak.
Brezilya 10 yılda üretimini 3’e katladı
Brezilya’nın pamuk ekim alanı 2021-2022 sezonunda 1 milyon 637 bin hektar iken 2024-2025 sezonunda 2 milyon 170 bin hektara ulaştı. Son 5 yılda 400 bin hektar genişledi. Geçen sezon fiyatların düşmesi maliyetlerin artması ile üretim alanı 150 bin hektar azaldı ve 2 milyon 20 bin hektar alanda üretim yapıldı. Amerika Tarım Bakanlığı ve Brezilya Pamuk Üreticileri Birliği (ABRAPA) verilerine göre, Brezilya’nın bu yıl lif pamuk üretiminin 4,4 milyon ton olması bekleniyor. Brezilya, son 10 yılda pamuk üretimini tam 3 kat arttırdı.
Brezilya, çiftçi başına 11 bin ton, Türkiye 6,6 ton pamuk üretiyor
Türkiye’de, 495 bin ton pamuğu 70-75 bin üretici ile gerçekleştirirken, Brezilya 4,4 milyon ton pamuğu sadece 400 çiftçi ile gerçekleştiriyor. Brezilya’ya göre bizim pamuk üretimimiz “hoby” seviyesinde kalıyor. Brezilya’da her bir pamuk çiftçisi yılda ortalama 11 bin ton lif pamuk üretirken, Türkiye’deki pamuk çiftçisi başına ortalama üretim 6,6 ton.
Brezilya, 3,6 milyon ton lif pamuk ihracatı ile dünyada ilk sırada yer alırken, Türkiye 2026-2027 sezonunda 1,1 milyon ton lif pamuk ithalatı ile dünyanın en çok pamuk ithal eden ülkelerinden birisi olacak.
Türkiye, pamuk ithalatının yüzde 43’ünü Brezilya’dan gerçekleştiriyor. Brezilyadan pamuk ithalatımız 2025 yılında 377 bin ton oldu. Bu yıl muhtemelen ithalat çok daha yüksek olacak ve Türkiye, ürettiği pamuktan daha fazlasını Brezilya’dan alacak. Türkiye’nin pamuk ihracatı 200 bin ton civarında.
Türkiye’nin pamuk üretimi verimliliğinde dünyada ilk 3 ülke arasında. Verimlilikte Türkiye’nin sorunu yok ve iyi durumda. Brezilya son 10 yılda verimliliğini yüzde 53 artırdı. Çin’in yüzde 87 oranındaki verimlilik artışından sonra, Brezilya verim artışında ikinci sırada.
Yüksek maliyet, düşük fiyat çiftçiyi pamuktan uzaklaştırıyor
Uluslararası Pamuk Birliği’nin (İCA) İstanbul toplantısında hemen her ülke yükselen üretim maliyetlerinden ve fiyatların düşük olmasından şikâyetçi oldu. Bu yüksek maliyet nedeniyle Amerika Birleşik Devletleri, Türkiye, Brezilya ve diğer üretici ülkelerde alternatif ürünlere yönelme olduğu ifade edildi. Türkiye’de alternatif olarak ayçiçeği, mısır, buğdaya yönelme olurken, Amerika’da mısır başta olmak üzere, etanol üretiminde kullanılan ürünlere yönelme var. Brezilya’da ise soya üretimine kaçış var. Fakat alternatif ürünlere yönelme Brezilya’da diğer ülkelere göre daha düşük.
Brezilya, Amazon yağmur ormanlarını keserek, yakarak tarımsal üretime ve madenciliğe açıyor. Dünya Kaynakları Enstitüsü verilerine göre, Amazon ormanlarından açılan alanların yüzde 70-80’ni meraya dönüştürülerek sığır yetiştiriciliği yapılıyor. Yüzde 10-15’inde ise soya üretiliyor. Amazon’a komşu eyaletlerden Mato Grosso’da ormansızlaştırılan alanların büyük bölümünde soya üretiliyor. Büyük oranda ihraç edilen soyanın yerine ikinci ürün pamuk ekiliyor.
Brezilya pamuğunun yüzde 95’i iki eyalette üretiliyor
Brezilya Pamuk Üreticileri Birliği(ABRAPA)verilerine göre, Brezilya’da pamuk ekimi yapılan iki büyük eyalet var. Bunlardan Mato Grosso’da pamuk üretiminin yüzde 70’i gerçekleştiriliyor. Yüzde 25 üretim ise Matopiba eyaletinde yapılıyor.
Amerika’da pamuk üretiminin yoğun olduğu bölgelerde yaşanan kuraklık pamuk üretiminin düşmesine neden olurken Brezilya bunu fırsata çevirerek üretimi artırdı. Amerikalı uzmanlar İstanbul toplantısında buna dikkat çekti. Yani Brezilya her fırsatı değerlendiriyor.
Amerika, Avustralya, Çin, Türkiye ve diğer birçok ülke pamuk üretimini sulu tarımla gerçekleştiriyor. Bu nedenle maliyetleri daha yüksek... Ayrıca, kuraklık olduğunda üretim olumsuz etkileniyor, maliyet ve dolayısıyla fiyat artıyor. Oysa Brezilya pamuk üretiminin çok büyük bölümünü sulama yapmadan, yağmurdan yararlanarak üretiyor. Bu nedenle maliyeti daha düşük oluyor.
Türkiye, kaliteye değil verime önem veriyor
Tekstil Mühendisleri Odası İzmir Şubesi’nin düzenlediği toplantıda ömrünü pamuk tarımı ile geçiren, tohumdan üretime, araştırmadan kaliteye her alanda çalışmalar yapan Dr. Nedim Özbek çok çarpıcı bir bilgiyi paylaştı. Kendisi de çok sayıda kaliteli pamuk tohumu çeşidi geliştiren Özbek, Türkiye’de çiftçinin pamukta kaliteyi değil, verimi tercih ettiğini söyledi. Kaliteli pamuğa, kalitesiz pamukla aynı fiyat verildiği için çiftçi daha çok verim alacağı çeşitleri tercih ediyor.
Brezilya Pamuk Üreticileri Birliği (ABRAPA) yöneticileri ise ICA’nın İstanbul toplantısında kaliteye ne kadar önem verdiklerini ve her geçen yıl kaliteyi nasıl artırdıklarını ballandıra ballandıra anlattı.
Brezilya’da üretici örgütlü ve güçlü, Türkiye’de zayıf ve dağınık
İki ülke arasındaki en önemli farklardan birisi de Brezilya’daki üreticinin örgütlü olması. Brezilya Pamuk Üreticileri Birliği(ABRAPA) ülkede üretilen pamuğun yüzde 99’una sahip üreticilerden oluşuyor. Devlet politikalarında çok etkililer. Türkiye’de pamuk üreticilerinin örgütü konumundaki Tariş, Çukobirlik gibi tarım satış kooperatifleri birlikleri 2000 yılında çıkarılan 4572 Sayılı Birlikler Yasası ile adeta çökertildi. İkincil tesisleri kapatıldı. Üreticiden koparıldı. Üretici örgütlü değil, zayıf ve dağınık. Destekleme konusunda bile sözünü dinletemiyor. Hükümet nezdinde bir gücü, etkisi yok.
Türkiye’nin hedefi, stratejisi yok, Brezilya’nın var
En önemlisi, Brezilya’nın bir hedefi, stratejisi var. Dünya pamuk piyasasında hem üretimde hem de ihracatta en büyük payla söz sahibi olmak. İhracatta bunu başardı, dünyanın en büyük ihracatçısı oldu. Üretimde de en önemli aktörlerden birisi oldu.
Türkiye’nin pamukta veya diğer tarım ürünlerinde bir stratejisi, hedefi yok. Günübirlik politikalarla üretimi sürdürmeye çalışıyor. Pamuk üreticileri yıllarca lif pamuk üretimini 1 milyon tona çıkarmayı hedefledi. Sadece 2022 yılında pamuk üretimi 1 milyon tonu yakaladı. Ama ondan sonra fiyatların düşmesi, maliyetlerin artması ve desteklerin artırılmaması ile üretici adeta cezalandırıldı ve üretim hızla düşmeye başladı. 2026’da 500 bin tonun altına düşecek.
Özetle, Türkiye tarımsal ürünlerin pek çoğunda olduğu gibi pamukta da her geçen gün kan kaybediyor. Üretim, dış ticaret ve destekleme başta olmak üzere bir stratejisi yok. Brezilya uzun vadeli hedef ve stratejilerle dünyanın en büyük pamuk ihracatçısı ve en önemli üreticilerden birisi oldu. Bundan dersler çıkarmak gerekir. Yazıda da belirttiğim gibi elbette iki ülke arasında üretim alanı, çiftçi sayısı, sulama, maliyetler aşısından ciddi farklılıklar var. Ama kendi ülkemizin şartlarına uygun hedef ve stratejiler belirleyerek en azından kendi ihtiyacımız olan pamuğu üretebiliriz.
Uluslararası Pamuk Birliği’nin İstanbul toplantısında Brezilya adeta şov yaptı. Brezilya Pamuk Üreticileri Birliği, Brezilya pamuğunun uluslararası pazardaki varlığını güçlendirmeyi amaçlayan stratejik bir gündem kapsamında İCA’nın İstanbul toplantısı öncesinde “Pamuk Brezilya Öğle Yemeği”nde pamuk sektöründeki başarısını ve stratejilerini pamuk ve tekstil sektörünün liderlerine sundu.
Bu sunumda, Brezilya’nın ulusal pamuk endüstrisinin öncü rol oynadığı bir dönemde bu etkinliğin gerçekleştiğine vurgu yapılarak şu bilgilere yer verildi: “Dünyanın üçüncü büyük pamuk üreticisi ve pamuk ihracatında lider olan Brezilya, 2025/2026 pazarlama yılını rekor düzeyde 3,37 milyon ton pamuk lifi ihracatı ile tamamladı. Bu da önceki döneme göre yaklaşık yüzde 19'luk bir artış anlamına geliyor. Bu performans, alıcılar, endüstriler, ticaret şirketleri ve ana tüketici pazarlarının temsilcileriyle olan ilişkilerin önemini pekiştiriyor.”
İstanbul toplantısına Brezilya Pamuk Üreticileri Birliği Başkanı Gustavo Piccoli, Başkan Yardımcısı Celestino Zanella ve danışmanlar Alexandre De Marco, Luiz Carlos Bergamaschi, Carlos Alberto Moresco ve Aurélio Pavinato yer aldı. Ayrıca, Ulusal Pamuk İhracatçıları Birliği (ANEA) Başkanı Dawid Wajs ve başkan yardımcısı Ariel Coelho ile ApexBrasil'in Tarım İşletmeciliği uzmanı Rafaela Albuquerque de katıldı.
Toplantıda iki panel düzenlendi. Birinci panelde 2025/2026 hasadının sonuçları ve 2026/2027 dönemi için üretim, ekim alanı, kalite, sürdürülebilirlik ve rekabet gücüne odaklanılarak beklentiler ele alındı. İkinci panelde ise Brezilya Pamuk Üreticileri Birliği’nin Ulusal Pamuk İhracatçıları Birliği ve Brezilya Ticaret ve Yatırım Teşvik Ajansı (ApexBrasil) ile ortaklaşa yürüttüğü bir girişim olan Cotton Brazil'in uzun vadeli stratejileri sunuldu.
Brezilya Pamuk Üreticileri Birliği Başkanı Gustavo Piccoli, konuşmasında Brezilya'nın bu toplantılardaki varlığı, üretim ve ihracat sonuçlarını sunmanın ötesine geçtiğini belirterek: “Uluslararası pazarda lider bir konum elde ettik, ancak bunu sürdürmenin sürekli çalışma gerektirdiğini biliyoruz. Taahhüdümüz, dünyaya sorumlu ve şeffaf bir şekilde üretilen kaliteli pamuk sunmaktır. Alıcılarımız ve ortaklarımızla yakın olmak, pazar taleplerini anlamak, Brezilya elyafına olan güveni güçlendirmek ve tüm üretim zinciri için yeni fırsatlar yaratmak açısından temel önem taşıyor” dedi.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; kişisel yatırım tavsiyesi değildir.