Enflasyon düşerken fiyatlar neden artıyor?

Enflasyon, dezenflasyon ve deflasyon

Enflasyon, geniş bir mal ve hizmet grubunun fiyat düzeyindeki artıştır. Tek bir ürünün zamlanması tüm fiyatların aynı ölçüde arttığını göstermez. Endekste bazı fiyatlar düşerken genel sepetin maliyeti yükselebilir.[1]

Pozitif enflasyonun hız kaybetmesine dezenflasyon denir: fiyatlar hâlâ artar, artış oranı küçülür. Deflasyonda ise genel fiyat düzeyi geriler. Bir haber başlığında ‘enflasyon düştü’ denmesi, hangi oranın ve dönemin kastedildiği görülmeden ‘fiyatlar ucuzladı’ diye okunmamalıdır.

Satırlar birbirinin devamı değildir. Her senaryo 100 TL’den başlar. %20 yerine %10 artış olduğunda sepet ucuzlamaz; daha az pahalanır.

Hesaplama örneği

Hesap örneği: %20’den %10’a düşüş neden eski fiyatı geri getirmez?

Bu kez dönemleri art arda koyalım. Başlangıçta 100 TL olan varsayımsal sepet ilk yıl %20 artarak 120 TL olur. İkinci yıl enflasyon %10’a düşerse yeni fiyat 120 × 1,10 = 132 TL’dir. İki yılın toplam artışı %32 olur; yıllık oranları toplayıp %30 demek bileşik etkiyi atlar.

132 TL’lik sepetin 100 TL’ye dönmesi için gereken düşüş de %32 değildir. 100 / 132 − 1 ≈ −%24,24’tür. Yüzde değişimin paydası değiştiği için artış ve geri dönüş oranları simetrik olmaz. Bu aritmetik örnek bir TÜİK endeksi veya fiyat tahmini değildir.

Gerçek vaka

Türkiye’de Mayıs–Eylül 2024

TÜİK’in Mayıs 2024 bülteninde yıllık TÜFE artışı %75,45, aylık artış %3,37 olarak yer aldı. Eylül 2024 bülteninde yıllık oran %49,38’e gerilerken aylık artış %2,97 oldu. Yıllık enflasyonun azalması ile ilgili ayda fiyatların artması aynı anda gerçekleşebildi.[2][3]

Yıllık oranlar arasındaki fark 26,07 yüzde puandır. Bu, fiyatların Mayıs ile Eylül arasında %26,07 düştüğü anlamına gelmez. Mayıs yıllık oranı Mayıs 2023’le, Eylül yıllık oranı Eylül 2023’le karşılaştırır. İki tarih arasındaki fiyat değişimi için endeks seviyeleri veya aradaki aylık değişimler gerekir.

Tarihsel vaka; güncel enflasyon oranı olarak kullanılmamalıdır. Aylık oran önceki aya, yıllık oran önceki yılın aynı ayına göre değişimdir.

Baz etkisi ne demek?

Yıllık değişim, bugünkü endeksi 12 ay önceki endeksle karşılaştırır. Bu nedenle yalnız bugünkü fiyat hareketi değil, karşılaştırmanın başlangıç seviyesi de sonucu etkiler. Önceki yılın yüksek artış içeren bir ayı karşılaştırmadan çıktığında yıllık oran azalabilir; fiyatların gerilemesi şart değildir.

Varsayımsal bir endeks geçen yıl eylülde 100, ekimde 120; bu yıl eylülde 150, ekimde 153 olsun. Yıllık artış eylülde %50, ekimde %27,5’tir. Oysa bu yıl eylülden ekime fiyatlar %2 artmıştır. Yıllık orandaki düşüşün tamamını o ayki fiyat düşüşüne bağlayamayız; ortada aylık fiyat düşüşü yoktur.

Bu örnek TÜİK vakasının nedenlerini tek başına açıklama iddiası taşımaz. Gerçek bir dönemde baz etkisinin katkısını ayırmak için endeks serisini ve diğer fiyat dinamiklerini birlikte incelemek gerekir.

Senin bütçen neden açıklanan orandan farklı hissediyor?

Enflasyon endeksi temsilî bir tüketim sepetini izler. Hanelerin harcama bileşimi aynı değildir: kiracı ile ev sahibinin, otomobil kullanan ile toplu taşımaya binenin bütçesi farklı ağırlıklara sahiptir. Sık alınan ürünlerin fiyatını daha çok fark etmek de algıyla genel endeks arasındaki farkı büyütebilir.[1]

Kendi basit takibini yapmak için aynı miktar ve kalitedeki ürünlerin fiyatını karşılaştır. Bu ay toplam market ödemenin artması, tek başına aynı oranda enflasyon yaşadığın anlamına gelmez; daha fazla ürün almış veya farklı ürünlere geçmiş olabilirsin. Miktar değişimiyle birim fiyat değişimini ayır.

• Kira, gıda, ulaşım ve diğer ana harcamalar için başlangıç tutarını kaydet.
• Karşılaştırırken ürün miktarını, gramajını ve kalitesini sabit tutmaya çalış.
• İndirimli tek alışverişi bütün aya genelleme.
• Kişisel hesabını resmî TÜFE’nin yerine geçen bir endeks diye sunma.

Hesaplama örneği

Maaş artışı alım gücünü korudu mu?

Varsayımsal olarak gelir aynı dönemde %30, karşılaştırdığın fiyat sepeti %40 artsın. Reel gelir değişimi 1,30 / 1,40 − 1 ≈ −%7,14 olur. Maaş yükselmesine rağmen satın alınabilecek sepet miktarı azalır. Maaşın vergi sonrası tutarını ve fiyat değişimini aynı dönem için kullanmak önemlidir.

Gelir farklı aylarda değiştiyse yıllık tek bir artış oranı, yıl boyunca yaşanan nakit sıkışıklığını tam anlatmaz. Bütçe planında zam tarihlerini, büyük ödemeleri ve gelir sürekliliğini ayrı kaydet. Endeks, kişisel ödeme takviminin yerine geçmez.